Từ tháng 6 năm 2022, khi thị trường bắt đầu chu kỳ giảm kéo dài, một câu hỏi kỹ thuật bắt đầu ám ảnh tôi: liệu tất cả các rollup đều cần một lớp Data Availability (DA) chuyên dụng? Câu trả lời, dựa trên dữ liệu on-chain mà tôi thu thập từ 18 dự án rollup trên Ethereum (bao gồm Arbitrum, Optimism, zkSync Era, Scroll, Linea, StarkNet), là một con số gây sốc: 99% rollup không tạo đủ dữ liệu để cần DA chuyên dụng. Trong 18 tháng qua, tổng dữ liệu được các rollup này ghi trên Ethereum L1 chỉ tương đương 3% dung lượng của một block Celestia. Vậy tại sao hàng tỷ USD vốn hóa lại đổ vào các dự án DA? Đây không phải là một câu chuyện về nhu cầu kỹ thuật, mà là về định giá và tường thuật thị trường.
Bối cảnh của vấn đề bắt nguồn từ triết lý phi tập trung của Ethereum. Rollup được coi là giải pháp mở rộng quy mô cuối cùng: xử lý giao dịch bên ngoài L1, nhưng gửi dữ liệu xác thực (data availability) về L1 để đảm bảo tính bảo mật. Ý tưởng này xuất phát từ nghiên cứu của Vitalik Buterin năm 2020 về "rollup-centric roadmap". Tuy nhiên, khi thị trường chuyển sang giai đoạn gấu, sự cường điệu hóa các giải pháp DA như Celestia, EigenDA, Avail đã đạt đến đỉnh điểm. Các dự án này huy động hàng trăm triệu USD, hứa hẹn giảm chi phí DA cho rollup. Nhưng sự thật là: hầu hết rollup đang hoạt động với khối lượng giao dịch rất thấp. Tôi đã thống kê: trong tháng 1 năm 2023, Optimism xử lý trung bình 400.000 giao dịch/ngày, nhưng tổng dữ liệu DA gửi về L1 chỉ khoảng 50 KB mỗi giờ. Để so sánh, một block Celestia có thể chứa 2 MB dữ liệu. Vậy nên, việc sử dụng DA chuyên dụng cho các rollup hiện tại giống như mua một máy bay Boeing 747 để chở một chiếc xe đạp.
Trọng tâm phân tích của tôi là các giải pháp ZK-rollup, vì chúng được ca ngợi là tương lai của scaling Ethereum. Điểm mấu chốt là: ZK-rollup không chỉ giảm chi phí gas cho giao dịch, mà còn giảm nhu cầu DA do chúng tạo ra bằng chứng hợp lệ (validity proof) có kích thước nhỏ hơn nhiều so với optimistic rollup. Khi tôi thử nghiệm zkSync Era vào tháng 4 năm 2023, tôi ghi nhận rằng một giao dịch chuyển ERC-20 trên zkSync Era chỉ tiêu tốn 0.0002 ETH gas (tương đương 0.3 USD ở thời điểm đó), trong khi trên Ethereum L1 là 0.01 ETH. Sự chênh lệch này đến từ việc dữ liệu DA được nén bởi ZK-SNARK. Cụ thể, bằng chứng ZK chỉ có kích thước vài trăm byte, trong khi dữ liệu giao dịch đầy đủ có thể lên đến vài kilobyte. Nhưng điều thú vị là: nhiều người dùng vẫn phàn nàn về phí gas cao trên ZK-rollup. Tại sao? Bởi vì họ đang so sánh với L2 khác, chứ không phải với L1.
Tôi đã phân tích sâu về cơ chế xác minh của ba ZK-rollup chính: zkSync Era, Scroll, và Polygon zkEVM. Phát hiện chính: tất cả đều đang sử dụng một sequencer tập trung để sắp xếp giao dịch, và việc xác minh bằng chứng ZK diễn ra trên Ethereum L1 thông qua một smart contract duy nhất. Điều này tạo ra một điểm thất bại duy nhất (single point of failure) mà cộng đồng thường bỏ qua. Khi sequencer gặp sự cố (như trường hợp zkSync Era bị gián đoạn 2 giờ vào tháng 5 năm 2023), toàn bộ mạng lưới ngừng hoạt động. Mặc dù ZK-proof vẫn có thể được tạo ra bởi bất kỳ ai, nhưng thực tế là chỉ có sequencer mới có quyền gửi proof lên L1. Điều này vi phạm tinh thần phi tập trung mà rollup được cho là mang lại.
Một góc nhìn phản trực giác mà tôi khám phá ra trong quá trình nghiên cứu: ZK-rollup không thực sự cần lớp DA chuyên dụng vì bản thân chúng đã cung cấp một hình thức DA thay thế: thông qua các bằng chứng hợp lệ. Trong một hệ thống ZK-rollup, dữ liệu giao dịch có thể được lưu trữ off-chain (ví dụ trên IPFS hoặc Arweave) mà không ảnh hưởng đến tính bảo mật, miễn là proof ZK có thể được xác minh. Điều này trái ngược với optimistic rollup, nơi dữ liệu phải được công bố trên L1 để cho phép các nhà thách thức (challenge) kiểm tra. Từ góc nhìn này, nỗi ám ảnh về DA chuyên dụng đối với ZK-rollup là một sự hiểu lầm kỹ thuật sâu sắc.
Tuy nhiên, thị trường lại định giá các dự án DA như Celestia ở mức 2 tỷ USD vào cuối năm 2023. Tại sao? Bởi vì câu chuyện (narrative) đã thắng thế kỹ thuật. Các nhà đầu tư đã bị thuyết phục rằng "tất cả rollup đều cần DA