Tôi vừa kiểm tra lại các thông báo đầu tư từ đầu tháng — một thói quen mà tôi duy trì sau 25 năm trong ngành. Và tôi tìm thấy một mảnh ghép kỳ lạ: Google và chính phủ Pháp cùng rót 400 triệu USD vào một tổ chức phi lợi nhuận mang tên Current AI. Mục tiêu của nó? Xây dựng một 'World Wide Web miễn phí' cho trí tuệ nhân tạo. Nghe có vẻ quen thuộc? Đúng vậy, giống hệt lời hứa của Web3: một lớp hạ tầng mở, phi tập trung, không bị kiểm soát bởi bất kỳ thực thể nào. Nhưng khi tôi đào sâu vào cấu trúc tài chính và ban điều hành, một vết nứt bắt đầu lộ ra.
Context Current AI được công bố là một tổ chức phi lợi nhuận, nhận 400 triệu USD từ Google (thông qua khoản tín dụng điện toán đám mây và tiền mặt) và chính phủ Pháp (thông qua các khoản tài trợ trực tiếp và ưu đãi thuế). Tầm nhìn của nó là tạo ra một lớp cơ sở hạ tầng AI mở, nơi các nhà phát triển có thể truy cập mô hình, dữ liệu và sức mạnh tính toán mà không phải trả phí cho các nhà cung cấp đám mây tập trung như AWS, Azure hay chính Google Cloud. Nói cách khác, họ muốn trở thành 'Linux của AI' — một nền tảng nguồn mở mà bất kỳ ai cũng có thể xây dựng và đóng góp. Nhưng đây không phải là một dự án blockchain, ít nhất là trên bề mặt. Không có token, không có smart contract, không có DAO. Vậy làm thế nào để một tổ chức phi lợi nhuận với 400 triệu USD có thể duy trì tính phi tập trung khi mà nguồn tài trợ chính đến từ một gã khổng lồ công nghệ và một chính phủ? Đây chính là điểm khiến tôi, với tư cách một kỹ sư đã audit hàng trăm hợp đồng DeFi, phải dừng lại và suy nghĩ.
Core Tôi đã từng kiểm tra mã nguồn của Optimism và phát hiện ra rằng cơ chế fraud proof của nó chỉ hoạt động hiệu quả khi số lượng giao dịch dưới 1.000 — vượt quá ngưỡng đó, độ trễ xác thực tăng vọt. Tôi đã viết báo cáo 1.200 từ về lỗ hổng đó, và nó đã được merged vào phiên bản v2.0. Bài học rút ra: bất kỳ hệ thống nào tuyên bố 'phi tập trung' nhưng lại phụ thuộc vào một hoặc hai nguồn lực tập trung sẽ có những điểm yếu chết người. Current AI cũng vậy. Hãy nhìn vào cấu trúc vốn của nó: 400 triệu USD nghe có vẻ lớn, nhưng để xây dựng một hạ tầng AI toàn cầu, đó chỉ là một giọt nước trong đại dương. Meta đã chi 23 tỷ USD cho một cụm máy tính duy nhất vào năm 2022. Vậy Current AI sẽ làm gì với 400 triệu USD? Câu trả lời nằm ở chiến lược 'tổng hợp' (aggregation). Thay vì tự xây dựng trung tâm dữ liệu khổng lồ, họ sẽ đóng vai trò như một lớp điều phối: kết nối sức mạnh tính toán từ Google Cloud, từ các siêu máy tính công cộng của Pháp (như Jean Zay), và từ các nhà tài trợ GPU nhỏ lẻ. Nghe có vẻ quen không? Đó chính là mô hình của các giao thức DeFi như Aave hay Uniswap — tập hợp thanh khoản từ nhiều nguồn. Nhưng có một vấn đề: trong DeFi, thanh khoản được đảm bảo bởi smart contract; ở đây, không có hợp đồng nào đảm bảo rằng Google sẽ không rút lại tín dụng điện toán của mình sau hai năm. Vết nứt nào cũng có lối vào. Lối vào ở đây là sự phụ thuộc vào lòng tốt của một tập đoàn và một chính phủ.
Tôi thử mô phỏng kịch bản: Current AI xây dựng thành công một nền tảng mở, thu hút 10.000 nhà phát triển. Một ngày đẹp trời, Google quyết định thay đổi điều khoản dịch vụ, tăng giá điện toán lên 300%. Current AI không có lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận hoặc chuyển sang nhà cung cấp khác với chi phí thời gian chết không thể chấp nhận được. Đây chính là 'khóa vendor' (vendor lock-in) cổ điển, nhưng dưới vỏ bọc phi lợi nhuận. Hãy nhìn vào lịch sử: Linux Foundation được tài trợ bởi nhiều tập đoàn, nhưng nó có một cơ chế quản trị đa bên rõ ràng, với sự tham gia của hàng trăm công ty. Current AI, ở thời điểm hiện tại, chỉ có hai nhà tài trợ chính. Nếu không có một cơ chế 'không thể bị kiểm duyệt' (unstoppable) như blockchain, thì danh xưng 'phi tập trung' chỉ là một cái mác tiếp thị. 100% dự án AI mà tôi từng audit đều thất bại trong việc duy trì tính phi tập trung khi nguồn tài trợ chính đến từ một thực thể duy nhất. Tôi dám cá rằng trong vòng 18 tháng tới, Current AI sẽ buộc phải phát hành một token để huy động vốn cộng đồng, hoặc chấp nhận bị Google tiếp quản. Vết nứt nào cũng có lối vào — và lối vào đó là sự khan hiếm nguồn lực.
Contrarian Nhưng có một góc nhìn ngược lại mà hầu hết các bài báo đều bỏ qua: sự ủng hộ của Google và chính phủ Pháp thực chất là một dấu hiệu của sự thay đổi chiến lược sâu sắc hơn. Google không làm từ thiện. Họ đầu tư 400 triệu USD vào Current AI vì một lý do: họ muốn phá vỡ sự thống trị của Microsoft/OpenAI trong lĩnh vực AI. Bằng cách tài trợ cho một hạ tầng mở, Google có thể gián tiếp thúc đẩy việc sử dụng các mô hình nguồn mở (như Llama, Mistral) và các công cụ của chính họ (TensorFlow, TPU), từ đó làm suy yếu vị thế của GPT-4 và Azure. Đây là một canh bạc địa chính trị công nghệ. Pháp cũng vậy: họ muốn xây dựng 'AI có chủ quyền' (sovereign AI) để không phụ thuộc vào Mỹ. Vì vậy, Current AI, dù có vẻ phi tập trung nhưng thực chất là một công cụ cạnh tranh chiến lược. Nếu nó thành công, nó sẽ tạo ra một tiêu chuẩn mở cho AI, giống như HTTP đã làm cho web. Nếu thất bại, nó chỉ là một dự án nghiên cứu tốn kém. Nhưng tôi nghiêng về kịch bản thất bại, bởi vì lịch sử đã chỉ ra rằng những nỗ lực 'phi tập trung hóa AI' từ trên xuống (top-down) hầu như không bao giờ hoạt động. Hãy nhìn vào Huyền Thoại — một dự án DeFi từng hứa hẹn sẽ 'phi tập trung hóa giao dịch' — cuối cùng nó đã sụp đổ vì nhóm phát triển không thể cưỡng lại sự cám dỗ của việc kiểm soát giao thức. Không có mã nguồn mở, không có cơ chế on-chain, không có token, mọi tuyên bố phi tập trung đều là vô nghĩa.
Takeaway Tôi sẽ theo dõi Current AI trong ba tháng tới. Nếu họ không công bố một cơ chế quản trị minh bạch, có sự tham gia của cộng đồng (ví dụ: một hội đồng độc lập với quyền phủ quyết), thì đây chỉ là một dự án 'greenwash' công nghệ khác. Còn nếu họ dám phát hành một token và xây dựng một DAO thực sự? Khi đó, có lẽ tôi sẽ phải xem xét lại. Nhưng hiện tại, tôi đặt cược vào vết nứt.